NGUYÊN TẮC (Theo Quyết định 237/QĐ-BYT Về việc ban hành Hướng dẫn phòng, chống dịch bệnh trong tình huống xảy ra thiên tai (bão, lũ)
1. Chủ động các nguồn lực, ứng phó kịp thời: Không chủ quan, chuẩn bị sẵn sàng về công tác phòng, chống dịch bệnh theo phương châm “bốn tại chỗ” (chỉ đạo tại chỗ, lực lượng tại chỗ, phương tiện tại chỗ và hậu cần tại chỗ). Hướng dẫn này ngành y tế chỉ giữ vai trò hướng dẫn, giám sát đảm bảo các kỹ thuật chuyên môn trong công tác phòng, chống dịch bệnh cho người dân và cộng đồng, không để tổn thất về người và dịch bùng phát.
2. Trách nhiệm của Nhà nước và cộng đồng: Nhà nước chủ đạo, cộng đồng và cá nhân chủ động tham gia, ưu tiên nhóm đối tượng yếu thế (người nghèo, người khuyết tật, người già và trẻ em). Các ban, ngành, trách nhiệm của chính quyền địa phương cần chủ động phối hợp liên ngành và huy động các nguồn lực để phối hợp, hỗ trợ ngành y tế triển khai các hoạt động phòng chống dịch bệnh, trong bão, lũ.
3. Chăm sóc sức khỏe (giữ ấm, phòng bệnh hô hấp/da, đến cơ sở y tế khi có triệu chứng).
4. Bảo vệ nguồn nước sử dụng cho mục đích sinh hoạt, vệ sinh môi trường theo nguyên tắc "nước rút đến đâu vệ sinh đến đấy" để ngăn chặn mầm bệnh bảo vệ sức khỏe. Không để xảy ra dịch bệnh liên quan đến nước sạch và vệ sinh môi trường.
5. Hóa chất sử dụng trong việc phòng, chống dịch bệnh khi xảy ra bão, lũ được sử dụng theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Ảnh minh họa
PHÒNG CHỐNG DỊCH BỆNH TRƯỚC KHI XẢY RA BÃO, LŨ
Ngay trước khi có dự báo về khả năng bão, lũ có thể xảy ra, hướng dẫn người dân và cộng đồng thực hiện ngay các biện pháp sau:
- Chuẩn bị chung:
+ Chuẩn bị một số đồ dùng thiết yếu cần khi xảy ra bão, lũ: đèn pin, pin dự phòng, phao cứu sinh, ủng, áo mưa ….
+ Cất giữ, bảo quản các loại hóa chất bảo vệ thực vật, hóa chất diệt côn trùng, hóa chất tẩy rửa và các loại hóa chất độc hại khác (nếu có) ở nơi cao ráo, không có nguy cơ bị ngập hoặc bị nước cuốn trôi để tránh gây ô nhiễm môi trường.
- Bảo vệ nguồn nước và công trình vệ sinh trước bão, lũ:
+ Che, bịt miệng giếng khơi, dụng cụ chứa nước, bể nước mưa bằng nắp và tấm nilon sạch để tránh nước bẩn và tạp chất tràn vào.
+ Đối với giếng khoan, cần dùng ny lông bịt chặt miệng giếng khoan.
+ Nơi có cung cấp nước máy cần dự trữ nước trong các dụng cụ chứa ở nơi cao.
PHÒNG CHỐNG DỊCH BỆNH TRONG KHI XẢY RA BÃO, LŨ
1. Đảm bảo sức khỏe cho người dân tại nơi sơ tán, trú ẩn tập trung
- Hướng dẫn người dân biện pháp xử lý nước và khử trùng nước đảm bảo chất lượng nước sạch sử dụng an toàn trong điều kiện bão, lũ.
- Phối hợp, hướng dẫn với người dân, các cơ quan ban, ngành, đoàn thể tổ chức thu gom và phân loại (vô cơ, hữu cơ), xử lý rác thải hàng ngày để phòng, chống dịch bệnh: Đối với các lán trại cho nhân dân sơ tán tránh bão lụt, nên đào các hố có chiều rộng 1m; chiều dài 1,5m; sâu 2m. Rác được đổ vào hố, hàng ngày rắc một lớp đất lên mặt rác; một hố có thể dùng cho 200 người trong một tuần rồi lấp bằng một lớp đất dày 40cm lèn chặt. Nếu có điều kiện có thể cung cấp các thùng đựng rác thể tích từ 50 đến 100 lít cho 12 - 25 người dùng tại các khu vượt lũ. Khi đầy thùng phải mang đi chôn hoặc đốt.
- Hướng dẫn bảo đảm an toàn thực phẩm, nước uống do các tổ chức, cá nhân hỗ trợ theo nguyên tắc không sử dụng các thực phẩm quá hạn sử dụng, không an toàn thực phẩm, thực phẩm ôi thiu, đặc biệt chú ý đến các đối tượng trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ.
- Giám sát, theo dõi chặt chẽ sức khoẻ người dân tại nơi sơ tán, trú ẩn tập trung để pháp hiện sớm người có triệu chứng mắc/nghi mắc bệnh truyền nhiễm và các vấn đề y tế cần xử trí khác.
2. Phòng bệnh và đảm bảo y tế
Tổ chức và hướng dẫn người dân thực hiện các biện pháp sau:
- Ăn uống hợp vệ sinh:
+ Thực hiện "ăn chín, uống sôi".
+ Ưu tiên sử dụng thực phẩm đóng hộp, lương khô.
+ Tuyệt đối không ăn thực phẩm đã bị ngập nước, ẩm mốc, ôi thiu. Không sử dụng thực phẩm có nuồn gốc từ gia súc, gia cầm chết trong khu vực ngập lụt.
- Vệ sinh cá nhân: Tại các nơi đủ điều kiện thì thường xuyên thực hiện các biện pháp đảm bảo vệ sinh cá nhân như rửa tay thường xuyên bằng xà phòng với nước sạch hoặc sử dụng chế phẩm sát khuẩn tay, đặc biệt là trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh. Các nơi không có đủ điều kiện thì thực hiện tối đa các biện pháp để đảm bảo vệ sinh cá nhân, đặc biệt là vệ sinh bàn tay.
- Giám sát bệnh truyền nhiễm và theo dõi sức khỏe: Hướng dẫn người dân tự theo dõi sức khoẻ, tiếp tục truyền thông, tuyên truyền cho người dân về một số triệu chứng phổ biến nhận biết bệnh thường gặp trong bão, lũ (phụ lục 1). Y tế cơ sở và các đội y tế lưu động thường xuyên nắm bắt tình hình, theo dõi sức khỏe người dân tại cộng đồng, tại nơi sơ tán để phát hiện sớm các trường hợp mắc bệnh, cách ly và điều trị kịp thời.
- Xử lý phân người
Đối với các hộ gia đình, cần tận dụng những chỗ đất cao, chưa bị ngập, đào những hố nhỏ mỗi chiều 0,5m để làm hố tiêu tạm thời. Những hố tiêu này nên làm cách xa nhà ở và nguồn nước để hạn chế sự phát tán mầm bệnh. Khi có sơ tán dân cư đến các nơi vượt lũ, sống trong các lều, trại dựng tạm thì tận dụng những chỗ đất cao, chưa bị ngập, tùy theo khả năng có thể đào các hố tiêu theo các kiểu sau:
+ Hố tiêu nông cho 100 người dùng: bề rộng 30 cm hoặc hẹp hơn; chiều dài 300 - 350 cm; chiều sâu 90 - 150 cm.
+ Hố tiêu sâu cho 100 người sử dụng: bề rộng 75 - 90 cm; chiều dài 300 - 350 cm; chiều sâu 180 - 240 cm.
Những hố tiêu này nên làm cách xa nhà ở và nguồn nước trên 50 m để hạn chế sự phát tán mầm bệnh. Khi sử dụng xong dùng tro hoặc đất lấp lại, khi kết thúc sơ tán phải lấp kín và lèn chặt đất. Nếu có điều kiện bố trí các nhà tiêu di động với tiêu chuẩn một nhà tiêu di động cho 30 người, đặt cách xa lán trại 50 m. Ở những nơi nước ngập cao mà không kịp sơ tán hoặc vì lý do nào đó mà phải ở lại nơi ngập lụt thì có thể xử lý tạm thời bằng cách dùng thùng, chậu, rổ,... lót nilông, đổ tro, trấu hoặc đất vào, đi tiểu vào đó rồi treo phía ngoài nhà hoặc trên cây chờ khi nước rút thì đem đi chôn lấp.
Ảnh minh họa
PHÒNG CHỐNG DỊCH BỆNH SAU KHI XẢY RA BÃO, LŨ
Sau bão, lũ là giai đoạn có nguy cơ bùng phát dịch bệnh cao nhất. Vì vậy cần triển khai đồng bộ nhiều biện pháp phòng chống dịch bệnh, cụ thể như sau:
1. Khôi phục ngay các hoạt động y tế
Nhanh chóng khôi phục các hoạt động y tế không để bị gián đoạn, đặc biệt là các dịch vụ y tế cơ bản, cấp cứu ban đầu, công tác giám sát bệnh truyền nhiễm, tiêm chủng mở rộng...
2. Vệ sinh môi trường
Nguyên tắc chung là "nước rút đến đâu, làm vệ sinh môi trường đến đó" và thực hiện phối hợp, hướng dẫn với người dân, các cơ quan ban, ngành, đoàn thể triển khai các biện pháp sau:
- Tổng vệ sinh môi trường: Dọn dẹp vệ sinh nhà cửa, đường làng, ngõ xóm, thu gom rác. Đẩy sạch bùn đất ra khỏi nhà cửa; khơi thông cống rãnh, lấp vũng nước đọng.
- Xử lý xác súc vật:
+ Xác súc vật chết phải được thu gom và xử lý càng sớm càng tốt; khử khuẩn nơi có xác súc vật và kiểm tra nơi chôn xác súc vật. Không tự ý xẻ thịt gia súc chết do bão, lũ. Trước khi chôn xác súc vật cần xử lý bằng vôi bột hoặc hoá chất sát trùng, tốt nhất là bao gói kín bằng vật liệu không thấm nước và chôn ở nơi đất cao, xa nguồn nước và khu dân cư ít nhất 50m. Có thể chôn xác súc vật ở trong vườn nhưng cần lưu ý là phải cách xa các giếng nước ít nhất 30m và phải xử lý kỹ bằng hoá chất khử khuẩn tẩy uế.
+ Đào hố chôn sao cho tất cả xác súc vật được vùi sâu dưới đất ít nhất 0,8m, đổ 2 - 3 kg vôi bột lên trên, hoặc phun dung dịch hoá chất khử trùng nồng độ cao (ví dụ: có thể tới 100mg/l clo hoạt tính 27%) rồi lấp đất, lèn chặt. Cắm biển báo hiệu nơi chôn xác súc vật để tránh bị đào bới. Trường hợp phải chôn ở nơi có nguy cơ ngập nước thì phải lèn chặt bằng đất đá không để xác súc vật nổi lên. Những nơi có điều kiện có thể thiêu hủy xác động vật chết.
+ Khử khuẩn nơi có xác súc vật: sau khi chuyển xác súc vật đi chôn phải phun thuốc khử khuẩn hoặc rắc vôi bột vào chỗ đó. Nếu không có vôi bột hay hoá chất khử khuẩn thì có thể tập trung rác (khô) vào chỗ đó và đốt.
- Đối với nhà tiêu: Vệ sinh và sửa chữa nhà tiêu (nếu không hỏng nặng). Nếu nhà tiêu hỏng nặng thì ngừng sử dụng và tạm thời dùng chung với nhà tiêu chưa bị hư hỏng của hàng xóm, hoặc có thể chọn nơi cao ráo xa nhà, xa giếng (20m) đào hố đi tạm rồi lấp đất, ngăn chặn côn trùng, súc vật tiếp xúc với phân, chờ một vài tuần sửa lại nhà tiêu.
- Khử khuẩn môi trường: Tiến hành khử khuẩn môi trường tại những nơi có ô nhiễm cao, nguy cơ phát sinh dịch bệnh cho cộng đồng bằng phun dung dịch khử trùng có chứa clo với nồng độ tối thiểu 0,1% clo hoạt tính (tùy theo tình hình thực tiễn để quyết định). Chỉ tiến hành phun bề mặt sau khi môi trường đã được dọn dẹp sạch để đảm bảo hiệu quả của hóa chất khử trùng. Cơ sở y tế địa phương dựa trên tình hình thực tế để xác định nơi cần khử trùng môi trường.
3. Xử lý nguồn nước ăn uống, sinh hoạt
Tổ chức và hướng dẫn người dân thực hiện các biện pháp sau:
- Đối với giếng khơi, giếng đào bị ngập:
+ Bước 1: Thau rửa giếng: Múc cạn nước, vét hết bùn cặn, rác thải trong giếng. Dùng nước giếng dội rửa thật sạch thành và sàn giếng.
+ Bước 2: Làm trong nước: Dùng hóa chất làm trong nước (theo hướng dẫn của nhà sản xuất). Hòa tan phèn vào một gầu nước, tưới đều lên mặt nước giếng, thả gầu chìm sâu và kéo lên xuống khoảng 10 lần. Chờ 30 - 60 phút cho cặn lắng hết thì tiến hành khử trùng.
+ Bước 3: Khử khuẩn nước bằng hóa chất: Nguyên tắc: nước giếng sau khi khử trùng phải có nồng độ clo dư trong khoảng từ 0,5mg - 1,0 mg/lít (có mùi nồng của clo).
+ Tính lượng hoá chất cần thiết để sử dụng cho xử lý giếng nước dựa trên cơ sở nồng độ của hoá chất sử dụng và thể tích nước cần xử lý. Hoá chất thường sử dụng để xử lý nước là các hoá chất khử khuẩn có chứa clo hoạt tính 25% - 27%, lượng clo tính sẵn dùng để khử trùng giếng nước đã thau rửa cần thiết là 10g/m3 tương đương với 1 thìa canh đầy (tra bảng Phụ lục 2).
+ Cách thức thực hiện: Múc một gầu nước, hoà lượng hoá chất khử khuẩn vào nước và khuấy kỹ cho tan hết. Tưới đều nước có hoá chất vào trong giếng. Thả gầu cho chìm sâu đến nửa cột nước rồi kéo lên kéo xuống khoảng 10 lần cho hoá chất hoà đều vào nước. Nếu không ngửi thấy mùi clo trong nước thì cho thêm khoảng 1/3 thìa canh bột hóa chất có chứa clo hoạt tính vào giếng và khuấy đều, cho thêm hóa chất đến khi nào nước giếng có mùi clo thì mới đạt yêu cầu. Dùng nước giếng đã xử lý hoá chất dội lên thành giếng để khử khuẩn, sau đó để yên ít nhất khoảng 30 phút mới có thể dùng được nước vì đây là thời gian cần thiết tối thiểu để clo hoạt tính tiêu diệt vi khuẩn. Nước đã khử khuẩn như trên vẫn phải đun sôi mới được uống.
- Đối với giếng khoan: Bơm hết nước đục, sau đó bơm liên tục 15-30 phút bỏ nước đi cho đến khi nước trong và không còn mùi lạ thì có thể sử dụng. Nước sau khi xử lý vẫn phải đun sôi mới được uống.
- Đối với xử lý nước ngập để ăn uống tạm thời:
+ Làm trong nước bằng hóa chất.
+ Sau khi làm trong nước thì tiến hành khử khuẩn bằng hóa chất khử khuẩn (ví dụ: tùy từng viên hóa chất có thể dung 20 - 25 lít nước). Sau khi khử khuẩn, đậy nắp để yên nước ít nhất khoảng 30 phút mới có thể dùng được.
+ Nước đã khử khuẩn vẫn phải đun sôi mới được uống.
- Nơi có cung cấp nước máy: Dụng cụ, bể chứa nước nếu bị ngập phải đổ bỏ nước cũ, tiến hành thau rửa, dụng cụ, bể chứa sau đó mới thực hiện lưu chứa nước mới.
4. Hướng dẫn người dân đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm
- Đảm bảo thực hiện ăn chín, uống sôi
- Không sử dụng gia súc, gia cầm chết bệnh, chết không rõ nguyên nhân để làm thực phẩm.
- Không ăn rau sống trong vùng lũ, lụt.
- Không ăn các thực phẩm đã bị ngập nước, ẩm mốc, hết hạn sử dụng.
5. Tăng cường giám sát dịch bệnh truyền nhiễm
- Giám sát chặt chẽ tình hình dịch bệnh truyền nhiễm trong vùng bị ảnh hưởng của thiên tai (bão lụt), trên cơ sở đó, nhận định nguy cơ dịch bệnh tại địa phương sau bão, lũ để đề xuất các biện pháp phòng, chống dịch phù hợp.
- Y tế địa phương cần chủ động giám sát chặt chẽ các bệnh truyền nhiễm cả ở cơ sở y tế và tại các khu tập trung dân cư, nhất là các khu lán trại tạm thời nhằm phát hiện sớm những ca bệnh đầu tiên, xử lý ổ dịch kịp thời.
- Đảm bảo công tác thông tin báo cáo dịch bệnh truyền nhiễm thông suốt theo quy định để kịp thời nắm bắt tình hình và xử lý sớm các ổ dịch.
6. Diệt véc tơ truyền bệnh
Triển khai đồng bộ các biện pháp diệt ruồi, muỗi, bọ gậy bằng các biện pháp như thu gom, dọn dẹp các vật chứa đọng nước, vật/phế liệu, phế thải; khơi thông, lấp đầy các vũng nước tù đọng để loại bỏ nơi sinh sản của muỗi. Tiến hành diệt ruồi, muỗi bằng phun hóa chất diệt côn trùng tại những nơi có nguy cơ cao phát sinh dịch bệnh cho cộng đồng. Sử dụng hoá chất, chế phẩm diệt côn trùng trong lĩnh vực gia dụng và y tế đã được đăng ký lưu hành còn hiệu lực tại Việt Nam. Liều lượng và cách sử dụng theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Cơ sở y tế địa phương dựa trên tình hình thực tế để xác định nơi cần phun hóa chất diệt côn trùng.
7. Đảm bảo tiêm chủng thường xuyên
Đây là hoạt động phòng bệnh chủ động hết sức quan trọng. Y tế cơ sở cần nhanh chóng tổ chức tiêm chủng thường xuyên, tiêm bù, tiêm vét đầy đủ cho trẻ em trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng.
8. Truyền thông, giáo dục sức khỏe
Đẩy mạnh tuyên truyền cho người dân hiểu rõ và chủ động thực hiện các biện pháp phòng chống dịch bệnh trong vùng bị ảnh hưởng bởi bão, lũ. Đặc biệt là tuyên truyền người dân không chủ quan với các bệnh lây qua các vết trầy xước, lây qua tiêu hóa, sốt xuất huyết…..và tầm quan trọng của việc sử dụng nước sạch, ăn chín, uống sôi và thực hiện các biện pháp phòng chống dịch theo hướng dẫn của ngành y tế và các cơ quan có thẩm quyền.
9. Phòng, chống một số dịch bệnh thường gặp trong bão, lũ
Hướng dẫn người dân thực hiện tốt các biện pháp sau đây:
- Phòng chống một số bệnh lây qua đường tiêu hoá (Tiêu chảy cấp, tả, lỵ, thương hàn):
+ Đảm bảo nước sạch cho ăn uống, sinh hoạt của người dân.
+ Đảm bảo triệt để nguyên tắc "ăn chín, uống sôi".
+ Rửa tay bằng xà phòng với nước sạch trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi dọn dẹp vệ sinh.
+ Xử lý an toàn nguồn phân, rác thải.
- Phòng chống một số bệnh lây qua đường hô hấp do bị nhiễm lạnh
+ Hạn chế ngâm nước.
+ Giữ ấm cơ thể.
+ Tránh mặc quần áo ẩm ướt.
+ Đảm bảo dinh dưỡng hằng ngày.
- Phòng chống bệnh đau mắt đỏ:
+ Không rửa mặt bằng nước bẩn, tránh để nước bẩn vào mắt.
+ Không dùng chung khăn mặt, chậu rửa với người đang bị đau mắt đỏ.
+ Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng với nước sạch.
- Phòng chống một số bệnh ngoài da (nước ăn chân, viêm da mủ):
+ Không tắm gội và giặt quần áo bằng nước bẩn.
+ Không để trẻ em bơi lội, tắm hoặc chơi đùa trong nước ngập
+ Hạn chế lội nước trong vùng lũ. Nếu phải lội nước cần sử dụng các phương tiện bảo hộ như ủng, giầy lội nước. Nếu có tiếp xúc với nước bẩn cần rửa ngay bằng nước sạch và lau khô, đặc biệt là các kẽ ngón chân, tay.
+ Không mặc quần áo ẩm ướt.
- Phòng chống một số bệnh do véc-tơ truyền (Sốt xuất huyết, Sốt rét):
+ Thực hiện các chiến dịch diệt lăng quăng/bọ gậy, lật úp các dụng cụ chứa nước, khơi thông dòng chảy, lấp đầy các ổ nước đọng để loại bỏ nơi sinh sản của muỗi.
+ Ngủ màn, kể cả ban ngày.
+ Tổ chức phun hóa chất diệt muỗi chủ động tại các khu vực có nguy cơ cao.
- Phòng chống bệnh uốn ván
+ Hạn chế lội nước trong vùng lũ; nếu phải lội nước cần sử dụng các phương tiện bảo hộ như ủng, giầy lội nước.
+ Những người có vết thương hở cần tránh tiếp xúc với nước bẩn.
+ Khi vết thương hở bị tiếp xúc với nước bẩn cần đến ngay cơ sở y tế để được xử lý và tiêm phòng vắc xin uốn ván.
- Phòng chống bệnh xoắn khuẩn vàng da (Leptospirosis):
+ Hạn chế lội nước trong vùng lũ. Nếu phải lội nước cần sử dụng các phương tiện bảo hộ như ủng, giầy lội nước.
+ Tránh tiếp xúc với nơi có ô nhiễm nước tiểu của động vật (chuột, trâu, bò, lợn).
+ Những người có vết thương hở cần tránh tiếp xúc với nước bẩn.
Cao Tùng
