Nước sạch không chỉ phục vụ nhu cầu ăn uống, tắm giặt và sinh hoạt hằng ngày mà còn là điều kiện quan trọng để bảo đảm vệ sinh, phòng ngừa bệnh tật và nâng cao chất lượng cuộc sống. Tuy nhiên, tại các khu vực nông thôn, miền núi, nguồn nước sinh hoạt của người dân có thể được khai thác từ nhiều hình thức khác nhau như công trình cấp nước tập trung, giếng đào, giếng khoan, khe suối hoặc nước mưa được thu gom, dự trữ. Nếu không được bảo vệ, xử lý và sử dụng đúng cách, những nguồn nước này có nguy cơ bị ô nhiễm bởi rác thải, nước thải sinh hoạt, chất thải chăn nuôi, hóa chất sử dụng trong sản xuất nông nghiệp và các yếu tố môi trường khác. Đặc biệt, trong mùa mưa lũ, đất đá, bùn đất và các chất ô nhiễm có thể theo dòng chảy xâm nhập vào nguồn nước, làm gia tăng nguy cơ phát sinh các bệnh đường tiêu hóa, bệnh ngoài da và nhiều vấn đề sức khỏe khác. Vì vậy, bảo đảm nguồn nước sinh hoạt an toàn cần được xem là trách nhiệm thường xuyên của mỗi gia đình và cộng đồng dân cư.
Hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân nông thôn, tỉnh Tuyên Quang phấn đấu đến năm 2030 có 56,9% hộ dân nông thôn được sử dụng nước sạch đạt chất lượng theo quy chuẩn, với số lượng tối thiểu 60 lít/người/ngày; 100% hộ gia đình nông thôn, trường học và trạm y tế có nhà tiêu hợp vệ sinh, bảo đảm tiêu chuẩn, quy chuẩn; 100% người dân nông thôn thường xuyên thực hiện vệ sinh cá nhân. Đồng thời, phấn đấu 25% điểm dân cư nông thôn tập trung có hệ thống thu gom nước thải sinh hoạt, 15% nước thải sinh hoạt được xử lý và 80% hộ chăn nuôi, trang trại thực hiện xử lý chất thải chăn nuôi. Đến năm 2045, mục tiêu hướng tới là 100% người dân nông thôn được sử dụng nước sạch và bảo đảm vệ sinh an toàn, bền vững; 50% điểm dân cư nông thôn tập trung có hệ thống thu gom nước thải sinh hoạt, 30% nước thải sinh hoạt được xử lý và 100% hộ chăn nuôi, trang trại thực hiện xử lý chất thải chăn nuôi. Đây là những mục tiêu chung của toàn tỉnh, hướng tới cải thiện điều kiện sống, bảo vệ sức khỏe và thu hẹp khoảng cách về khả năng tiếp cận nước sạch, vệ sinh giữa khu vực nông thôn và thành thị.
Để góp phần thực hiện những mục tiêu trên, mỗi hộ gia đình tại xã Yên Phú cần chủ động bảo vệ nguồn nước sinh hoạt ngay từ những hành động đơn giản trong cuộc sống hằng ngày. Đối với các gia đình sử dụng nước từ công trình cấp nước tập trung, cần có ý thức giữ gìn hệ thống đường ống, vòi nước, đồng hồ đo nước và những hạng mục liên quan; không tự ý đấu nối, tháo lắp hoặc có hành vi làm hư hỏng công trình cấp nước. Khi phát hiện đường ống bị rò rỉ, vỡ, nước cấp có dấu hiệu bất thường về màu sắc, mùi vị hoặc nghi ngờ bị ô nhiễm, cần kịp thời thông báo cho đơn vị quản lý, vận hành hoặc chính quyền địa phương để được kiểm tra, xử lý. Người dân cũng cần sử dụng nước đúng mục đích, thực hiện nghĩa vụ thanh toán tiền nước theo quy định và tích cực tham gia giám sát, bảo vệ các công trình cấp nước chung của cộng đồng.
Đối với những hộ gia đình đang sử dụng nước giếng, nước khe suối, nước mưa hoặc các nguồn nước tự khai thác, việc bảo đảm an toàn nguồn nước cần được đặc biệt chú trọng. Khu vực lấy nước, giếng nước, bể chứa phải được giữ gìn sạch sẽ, có biện pháp che đậy, ngăn ngừa rác thải, côn trùng, động vật và nước bẩn xâm nhập. Không bố trí chuồng trại chăn nuôi, nơi chứa phân, rác thải, hóa chất hoặc các nguồn gây ô nhiễm trong phạm vi có nguy cơ ảnh hưởng đến nguồn nước sinh hoạt. Các bể chứa, dụng cụ đựng nước cần được vệ sinh định kỳ, sử dụng vật liệu bảo đảm an toàn, không để nước ứ đọng hoặc tiếp xúc với chất bẩn trong quá trình thu gom, bảo quản. Đặc biệt, người dân cần nhận thức rằng nước nhìn trong, không có mùi lạ chưa chắc đã bảo đảm an toàn để uống trực tiếp. Đối với nguồn nước chưa được xác nhận đạt yêu cầu sử dụng, cần lựa chọn biện pháp xử lý phù hợp theo hướng dẫn chuyên môn; nước dùng để uống phải bảo đảm an toàn, được đun sôi khi cần thiết. Trường hợp nghi ngờ nguồn nước bị nhiễm hóa chất hoặc các chất độc hại, không nên tiếp tục sử dụng làm nước ăn uống khi chưa được kiểm tra, bởi việc đun sôi thông thường không thể loại bỏ mọi chất ô nhiễm hóa học.
Trong điều kiện thời tiết diễn biến phức tạp, nhất là khi xảy ra mưa lớn, lũ quét, ngập úng hoặc sạt lở đất, nguy cơ ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt càng cần được quan tâm. Khi nước lũ tràn vào giếng, bể chứa hoặc công trình cấp nước, người dân không nên sử dụng ngay nguồn nước bị ảnh hưởng để ăn uống. Sau khi nước rút, cần kiểm tra tình trạng công trình, vệ sinh khu vực xung quanh, thực hiện thau rửa, làm trong và khử trùng nguồn nước theo hướng dẫn của cơ quan y tế. Việc sử dụng hóa chất xử lý nước phải tuân thủ đúng hướng dẫn về loại hóa chất, liều lượng và cách sử dụng, không tự ý pha trộn hoặc sử dụng hóa chất không rõ nguồn gốc. Mỗi gia đình cũng nên chủ động chuẩn bị phương án dự trữ nước sạch trong những thời điểm thời tiết bất lợi, thường xuyên theo dõi thông tin cảnh báo thiên tai để có biện pháp bảo vệ nguồn nước và sức khỏe cho các thành viên trong gia đình.
Bên cạnh bảo vệ nguồn nước, sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả là thói quen cần được duy trì trong mỗi gia đình. Người dân nên khóa vòi nước ngay sau khi sử dụng, kiểm tra và sửa chữa kịp thời các thiết bị bị rò rỉ, sử dụng lượng nước phù hợp với nhu cầu sinh hoạt, tránh để nước chảy lãng phí. Trong sản xuất nông nghiệp, cần lựa chọn phương pháp tưới tiêu hợp lý, phù hợp với đặc điểm cây trồng, điều kiện nguồn nước và thời tiết để giảm thất thoát, nâng cao hiệu quả sử dụng. Đối với những khu vực thường xuyên thiếu nước vào mùa khô, việc chủ động xây dựng bể chứa nước mưa, bảo quản nguồn nước dự trữ và lựa chọn giải pháp sử dụng tiết kiệm sẽ góp phần bảo đảm nhu cầu sinh hoạt thiết yếu của gia đình. Tiết kiệm nước không chỉ giúp giảm chi phí mà còn góp phần bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, hạn chế nguy cơ thiếu nước và duy trì nguồn nước phục vụ các thế hệ mai sau.
Một nội dung quan trọng khác là nâng cao ý thức giữ gìn vệ sinh cá nhân, vệ sinh hộ gia đình và các khu vực công cộng. Mỗi gia đình cần xây dựng, sử dụng và bảo quản nhà tiêu hợp vệ sinh, có biện pháp thu gom, xử lý chất thải phù hợp, không phóng uế bừa bãi hoặc để chất thải làm ô nhiễm đất, nước và môi trường xung quanh. Thường xuyên vệ sinh nhà ở, khu vực bếp, nơi chứa nước, sân vườn, đường làng, ngõ xóm; thu gom rác đúng nơi quy định, không vứt rác xuống sông, suối, ao, hồ, mương thoát nước hoặc những khu vực có nguồn nước sinh hoạt. Đồng thời, duy trì thói quen rửa tay bằng xà phòng với nước sạch trước khi chế biến, ăn uống và sau khi đi vệ sinh, chăm sóc trẻ nhỏ hoặc tiếp xúc với chất bẩn. Việc thực hiện vệ sinh thường xuyên sẽ góp phần hạn chế sự lây lan của mầm bệnh, bảo vệ sức khỏe của mỗi cá nhân, nhất là trẻ em, người cao tuổi và những người có sức đề kháng yếu.
Đối với các hộ chăn nuôi, trang trại và cơ sở sản xuất nông nghiệp, việc xử lý chất thải đúng quy định có vai trò đặc biệt quan trọng trong bảo vệ môi trường nông thôn. Phân gia súc, gia cầm, nước thải chuồng trại và các phụ phẩm trong quá trình sản xuất nếu không được thu gom, xử lý phù hợp có thể gây mùi hôi, ô nhiễm nguồn nước, đất đai và ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của các hộ dân xung quanh. Người chăn nuôi cần chủ động xây dựng, cải tạo chuồng trại hợp vệ sinh; thu gom, xử lý chất thải bằng những biện pháp phù hợp như hầm khí sinh học, ủ phân hữu cơ đúng kỹ thuật hoặc các hình thức xử lý đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường. Không xả trực tiếp chất thải chăn nuôi chưa được xử lý đạt yêu cầu xuống ao, hồ, sông, suối, mương thoát nước hoặc khu vực sinh hoạt của cộng đồng. Đồng thời, không chăn thả vật nuôi bừa bãi gây mất vệ sinh nơi công cộng. Việc xử lý chất thải đúng cách không chỉ giúp hạn chế ô nhiễm mà còn có thể tạo điều kiện tận dụng phụ phẩm nông nghiệp, phát triển sản xuất theo hướng tuần hoàn, tiết kiệm và thân thiện với môi trường.
Cùng với xử lý chất thải chăn nuôi, mỗi gia đình cần quan tâm đến việc thu gom, phân loại và xử lý rác thải sinh hoạt, nước thải phát sinh trong đời sống hằng ngày. Các loại rác hữu cơ phù hợp có thể được thu gom, xử lý hoặc ủ làm phân bón theo đúng kỹ thuật; rác có khả năng tái chế cần được phân loại, tận dụng hoặc chuyển đến nơi thu gom phù hợp; những loại rác có nguy cơ gây hại phải được xử lý đúng quy định. Không đổ nước thải sinh hoạt chưa được xử lý phù hợp trực tiếp vào nguồn nước phục vụ ăn uống, sinh hoạt; không đổ dầu mỡ, hóa chất, thuốc bảo vệ thực vật hoặc các chất độc hại xuống cống rãnh, ao, hồ, khe suối. Việc giữ gìn vệ sinh môi trường cần bắt đầu từ mỗi gia đình, lan tỏa đến từng thôn, bản và trở thành ý thức tự giác trong cộng đồng dân cư.
Để cải thiện điều kiện cấp nước và vệ sinh tại khu vực nông thôn, người dân cũng có thể tìm hiểu các chính sách tín dụng phục vụ xây dựng, sửa chữa, nâng cấp công trình cấp nước sạch và công trình vệ sinh hộ gia đình. Theo chính sách tín dụng tại Quyết định số 10/2024/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, các hộ gia đình cư trú tại vùng nông thôn đáp ứng điều kiện theo quy định có thể được xem xét vay vốn để đầu tư công trình cấp nước quy mô hộ gia đình và công trình vệ sinh môi trường hộ gia đình. Mức cho vay tối đa là 25 triệu đồng đối với mỗi loại công trình, thời hạn vay tối đa 5 năm theo thỏa thuận và các điều kiện của chương trình. Người dân có nhu cầu có thể liên hệ Ngân hàng Chính sách xã hội, điểm giao dịch hoặc các kênh hướng dẫn chính thức tại địa phương để tìm hiểu điều kiện, hồ sơ và thủ tục vay vốn. Cần lưu ý đây là chính sách cho vay, không phải khoản hỗ trợ tiền mặt không hoàn lại; việc giải quyết phụ thuộc vào điều kiện thụ hưởng và quy định áp dụng.
Đặc biệt, đối với xã Yên Phú, nơi có những thôn miền núi, khu vực sản xuất nông nghiệp và các hộ dân sử dụng nguồn nước tự khai thác, sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ nguồn nước, giữ gìn vệ sinh môi trường có ý nghĩa hết sức thiết thực. Mỗi người dân cần tích cực tuyên truyền, nhắc nhở các thành viên trong gia đình, hàng xóm và cộng đồng nâng cao ý thức bảo vệ các công trình cấp nước, không xả rác, chất thải gây ô nhiễm, không thực hiện những hành vi làm ảnh hưởng đến nguồn nước chung. Khi phát hiện nguồn nước có dấu hiệu ô nhiễm, công trình cấp nước bị hư hỏng, rò rỉ hoặc có hành vi xả thải trái quy định, người dân cần kịp thời phản ánh với chính quyền địa phương hoặc cơ quan có thẩm quyền để được kiểm tra, xử lý. Đồng thời, tích cực tham gia các hoạt động vệ sinh môi trường, khơi thông cống rãnh, bảo vệ cảnh quan, giữ gìn đường làng, ngõ xóm sạch đẹp, góp phần xây dựng nông thôn mới.
Bảo vệ nguồn nước sạch và giữ gìn vệ sinh môi trường không chỉ là trách nhiệm đối với sức khỏe của mỗi người mà còn là trách nhiệm đối với cộng đồng và các thế hệ tương lai. Mỗi gia đình trên địa bàn xã Yên Phú hãy bắt đầu từ những hành động cụ thể: sử dụng nước sạch an toàn, tiết kiệm nước, bảo vệ hệ thống cấp nước, thanh toán tiền nước đúng quy định; xây dựng và sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh; thu gom, xử lý rác thải, nước thải và chất thải chăn nuôi đúng cách; chủ động phòng ngừa ô nhiễm, dịch bệnh và tích cực tham gia bảo vệ môi trường. Khi mỗi người dân đều có ý thức và trách nhiệm trong từng hành động nhỏ, nguồn nước sẽ được bảo vệ tốt hơn, môi trường sống ngày càng trong lành, góp phần xây dựng xã Yên Phú xanh, sạch, đẹp, an toàn và phát triển bền vững.
