HIỂU ĐÚNG VỀ ĐƯỜNG LÂY TRUYỀN HIV
HIV có thể lây truyền chủ yếu qua đường tình dục; đường máu và từ mẹ nhiễm HIV sang con trong thời kỳ mang thai, khi sinh hoặc trong quá trình nuôi con bằng sữa mẹ. Nguy cơ có thể xuất hiện khi quan hệ tình dục không được bảo vệ; dùng chung bơm kim tiêm hoặc các dụng cụ có dính máu chưa được xử lý an toàn; tiếp nhận máu hoặc sản phẩm máu không bảo đảm an toàn; hoặc khi người mẹ nhiễm HIV chưa được phát hiện, tư vấn và điều trị dự phòng phù hợp.
Ngược lại, HIV không lây qua những tiếp xúc thông thường như bắt tay, ôm, nói chuyện, ăn uống chung, làm việc hay học tập cùng nhau; HIV cũng không lây truyền qua muỗi. Hiểu đúng điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc loại bỏ tâm lý sợ hãi, xa lánh và kỳ thị đối với người nhiễm HIV.
Để phòng lây nhiễm HIV, mỗi người cần thực hiện quan hệ tình dục an toàn, sử dụng bao cao su đúng cách; không dùng chung bơm kim tiêm và các dụng cụ có khả năng dính máu; thực hiện truyền máu, các thủ thuật y tế, xăm, xỏ khuyên tại cơ sở bảo đảm an toàn; chủ động tiếp cận các biện pháp dự phòng trước phơi nhiễm HIV bằng thuốc kháng vi rút – PrEP đối với người có nguy cơ phù hợp và dự phòng sau phơi nhiễm – PEP khi có tình huống phơi nhiễm. Các biện pháp can thiệp giảm tác hại trong dự phòng lây nhiễm HIV tiếp tục được pháp luật Việt Nam quy định và tổ chức triển khai.
XÉT NGHIỆM HIV SỚM – BƯỚC QUAN TRỌNG ĐỂ BẢO VỆ SỨC KHỎE
Một người có nhiễm HIV hay không không thể xác định chỉ bằng biểu hiện bên ngoài. Xét nghiệm HIV là phương pháp giúp xác định tình trạng nhiễm HIV và là cửa ngõ để người có kết quả dương tính sớm tiếp cận chăm sóc, điều trị.
Tư vấn và xét nghiệm HIV giúp mỗi người hiểu rõ nguy cơ của bản thân, lựa chọn biện pháp dự phòng phù hợp; nếu phát hiện nhiễm HIV có thể được kết nối điều trị sớm, hạn chế tổn thương hệ miễn dịch và giảm nguy cơ lây truyền HIV sang người khác. Việc phát hiện HIV sớm cải thiện đáng kể cơ hội điều trị và góp phần giảm lây truyền trong cộng đồng.
Những người từng có hành vi nguy cơ, người có bạn tình nhiễm HIV hoặc chưa rõ tình trạng HIV, người dùng chung dụng cụ tiêm chích và những trường hợp nghi ngờ có phơi nhiễm HIV cần chủ động liên hệ cơ sở y tế để được tư vấn, xét nghiệm và hướng dẫn biện pháp dự phòng phù hợp.
ĐIỀU TRỊ ARV – BẢO VỆ NGƯỜI NHIỄM HIV VÀ GÓP PHẦN NGĂN LÂY TRUYỀN
Thuốc ARV có tác dụng ức chế sự nhân lên của HIV, làm giảm lượng vi rút trong cơ thể, giúp hệ miễn dịch được bảo vệ và người nhiễm HIV có thể duy trì cuộc sống khỏe mạnh, tích cực. Điều trị ARV không loại bỏ hoàn toàn HIV khỏi cơ thể, vì vậy người nhiễm cần tuân thủ phác đồ, tái khám và theo dõi theo hướng dẫn của cơ sở y tế.
Đặc biệt, bằng chứng khoa học cho thấy người nhiễm HIV điều trị ARV đều đặn và duy trì tải lượng vi rút ở mức không phát hiện sẽ không lây truyền HIV cho bạn tình qua đường tình dục – thông điệp thường được biết đến với tên gọi K=K, “Không phát hiện = Không lây truyền” (U=U). Đây không chỉ là thành tựu quan trọng của điều trị HIV mà còn góp phần giảm nỗi sợ hãi, định kiến và kỳ thị đối với người đang sống chung với HIV.
Vì vậy, người được chẩn đoán nhiễm HIV cần được tư vấn và kết nối điều trị sớm; không tự ý bỏ thuốc hoặc thay đổi thuốc khi chưa có chỉ định của cán bộ y tế.
CHỦ ĐỘNG DỰ PHÒNG LÂY TRUYỀN HIV TỪ MẸ SANG CON
HIV có thể truyền từ người mẹ sang con trong thời kỳ mang thai, khi chuyển dạ, sinh con hoặc trong quá trình nuôi con bằng sữa mẹ. Tuy nhiên, nguy cơ này có thể được giảm mạnh khi phụ nữ mang thai được xét nghiệm HIV, phát hiện sớm và tiếp cận điều trị ARV cũng như các dịch vụ chăm sóc thích hợp.
Do đó, phụ nữ mang thai cần chủ động khám thai và thực hiện xét nghiệm HIV theo hướng dẫn của cán bộ y tế. Trường hợp phát hiện nhiễm HIV cần được quản lý thai nghén, điều trị ARV và tư vấn về chăm sóc mẹ và trẻ theo đúng chuyên môn. Việc mở rộng xét nghiệm cho phụ nữ mang thai và điều trị ARV là những biện pháp trọng tâm trong dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con.
BẢO ĐẢM QUYỀN CỦA NGƯỜI NHIỄM HIV, ĐỒNG THỜI THỰC HIỆN ĐẦY ĐỦ NGHĨA VỤ
Pháp luật Việt Nam quy định người nhiễm HIV có quyền sống hòa nhập với cộng đồng và xã hội; được điều trị, chăm sóc sức khỏe; học văn hóa, học nghề, làm việc và được giữ bí mật riêng tư liên quan đến HIV/AIDS. Đồng thời, người nhiễm HIV có nghĩa vụ thực hiện các biện pháp phòng lây truyền HIV sang người khác, thực hiện các quy định liên quan đến điều trị bằng thuốc kháng HIV và các nghĩa vụ khác theo quy định của pháp luật.
Đáng chú ý, pháp luật nghiêm cấm việc công khai tên, địa chỉ, hình ảnh của người nhiễm HIV hoặc tiết lộ cho người khác biết một người nhiễm HIV khi chưa được sự đồng ý của người đó, trừ các trường hợp pháp luật có quy định khác. Vì vậy, các tổ chức, cá nhân, cơ quan báo chí, người quản trị trang thông tin điện tử, mạng xã hội và mỗi người dân cần hết sức thận trọng khi đăng tải, chia sẻ thông tin liên quan đến HIV/AIDS, tuyệt đối không vì sự tò mò hoặc mục đích thu hút tương tác mà làm lộ danh tính, hình ảnh hay tình trạng nhiễm HIV của cá nhân.
Luật số 71/2020/QH14 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống HIV/AIDS được Quốc hội thông qua ngày 16/11/2020 và có hiệu lực từ ngày 01/7/2021, tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý cho công tác dự phòng, xét nghiệm, chăm sóc và điều trị HIV/AIDS tại Việt Nam.
NÓI KHÔNG VỚI KỲ THỊ VÀ PHÂN BIỆT ĐỐI XỬ
Kỳ thị và phân biệt đối xử có thể khiến người có nguy cơ e ngại xét nghiệm, người nhiễm HIV giấu tình trạng bệnh, chậm tiếp cận dịch vụ y tế hoặc gián đoạn điều trị. Đây chính là một trong những rào cản đối với hoạt động phòng, chống HIV/AIDS. UNAIDS xác định kỳ thị liên quan đến HIV có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức như né tránh, đồn đoán, xúc phạm bằng lời nói hoặc cô lập xã hội.
Vì vậy, cần tiếp tục đẩy mạnh phòng, chống kỳ thị và phân biệt đối xử liên quan đến HIV/AIDS trong từng gia đình, khu dân cư, trường học, cơ quan, đơn vị và nơi làm việc. Không xa lánh, cô lập người nhiễm HIV; không từ chối học tập, lao động hoặc tham gia các hoạt động cộng đồng chỉ vì tình trạng nhiễm HIV; không sử dụng những từ ngữ miệt thị, quy chụp HIV với tệ nạn xã hội.
Mỗi gia đình cần trở thành điểm tựa về tinh thần cho người nhiễm HIV, động viên người nhiễm tuân thủ điều trị, tái khám và sống tích cực. Các tổ chức đoàn thể và cộng đồng cần tăng cường truyền thông, tư vấn, hỗ trợ về vật chất và tinh thần, tạo điều kiện để người nhiễm HIV hòa nhập bình đẳng với xã hội. Luật Phòng, chống HIV/AIDS cũng xác định trách nhiệm của gia đình và các tổ chức trong việc tham gia phòng, chống HIV/AIDS và hỗ trợ người nhiễm HIV.
HƯỞNG ỨNG THÁNG HÀNH ĐỘNG QUỐC GIA PHÒNG, CHỐNG HIV/AIDS VÀ NGÀY THẾ GIỚI PHÒNG, CHỐNG AIDS 01/12
Hướng tới Tháng hành động quốc gia phòng, chống HIV/AIDS và Ngày Thế giới phòng, chống AIDS 01/12, các cơ quan, đơn vị, trường học, tổ chức đoàn thể và cộng đồng dân cư cần tăng cường phối hợp triển khai các hoạt động truyền thông bằng nhiều hình thức phù hợp.
Trong đó, chú trọng tuyên truyền trực tiếp tại cộng đồng; truyền thông trên hệ thống thông tin cơ sở, trang thông tin điện tử và mạng xã hội; phổ biến kiến thức về đường lây truyền và biện pháp dự phòng HIV; vận động người có nguy cơ chủ động xét nghiệm; tăng cường truyền thông về PrEP, điều trị ARV, dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con; phổ biến thông điệp K=K; đồng thời tổ chức các hoạt động truyền thông chống kỳ thị và phân biệt đối xử với người nhiễm HIV.
Phòng, chống HIV/AIDS không phải là trách nhiệm của riêng ngành Y tế hay của người nhiễm HIV mà cần sự tham gia của toàn xã hội. Mỗi người hãy bắt đầu bằng việc hiểu đúng về HIV, chủ động bảo vệ bản thân, xét nghiệm khi có nguy cơ, tôn trọng quyền riêng tư và không kỳ thị người nhiễm HIV.
Hiểu đúng để không sợ hãi – Dự phòng để bảo vệ bản thân – Xét nghiệm sớm để điều trị kịp thời – Điều trị tốt để sống khỏe mạnh – Không kỳ thị để không ai bị bỏ lại phía sau.
Cao Tùng
