Hành lang pháp lý bảo vệ trẻ em trên không gian mạng
Luật Trẻ em năm 2016 xác định trách nhiệm của cơ quan, tổ chức và cá nhân trong việc bảo vệ trẻ em khi tham gia môi trường mạng. Nghị định số 56/2017/NĐ-CP ngày 9/5/2017 của Chính phủ tiếp tục quy định cụ thể các biện pháp bảo vệ thông tin bí mật đời sống riêng tư, bảo đảm an toàn cho trẻ em và hỗ trợ, can thiệp khi trẻ em bị xâm hại hoặc có nguy cơ bị xâm hại trên môi trường mạng.
Theo quy định, cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trên môi trường mạng phải áp dụng các biện pháp, công cụ cần thiết để bảo đảm an toàn đối với thông tin bí mật đời sống riêng tư của trẻ em; đồng thời phải có thông điệp cảnh báo về những nguy cơ có thể xảy ra khi trẻ em cung cấp hoặc thay đổi thông tin cá nhân.
Từ ngày 25/12/2024, Nghị định số 147/2024/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng có hiệu lực, tạo cơ sở pháp lý chặt chẽ hơn đối với hoạt động mạng xã hội và trò chơi điện tử trực tuyến. Nghị định này đã được sửa đổi, bổ sung một phần bởi Nghị định số 116/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 8/4/2026; các nội dung sửa đổi chủ yếu liên quan đến thủ tục hành chính, cấp phép và xác nhận hoạt động.
Nghị định số 147/2024/NĐ-CP đặt ra yêu cầu về xác thực người sử dụng, phân loại trò chơi theo độ tuổi, giới hạn thời gian chơi đối với người chưa thành niên và triển khai các biện pháp bảo vệ trẻ em. Đối với người chơi dưới 18 tuổi, doanh nghiệp phải áp dụng biện pháp kỹ thuật để giới hạn thời gian chơi không quá 60 phút đối với từng trò chơi và tổng thời gian chơi không quá 180 phút trong một ngày theo phạm vi điều chỉnh của Nghị định.
Đối với mạng xã hội, trẻ em dưới 16 tuổi khi đăng ký tài khoản phải sử dụng thông tin của cha, mẹ hoặc người giám hộ; cha, mẹ hoặc người giám hộ có trách nhiệm giám sát quá trình sử dụng, nội dung đăng tải và tương tác của trẻ. Quy định này khẳng định gia đình là tuyến bảo vệ đầu tiên, đồng thời yêu cầu các nền tảng phải có cơ chế xác thực, kiểm soát và bảo vệ người dùng chưa thành niên.
Bên cạnh đó, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, cùng Nghị định số 356/2025/NĐ-CP tiếp tục tăng cường trách nhiệm bảo vệ dữ liệu cá nhân, trong đó có dữ liệu của trẻ em. Việc thu thập, lưu trữ, sử dụng, chia sẻ hình ảnh, thông tin nhận dạng, thông tin học tập, sức khỏe hoặc đời sống riêng tư của trẻ phải tuân thủ đầy đủ các điều kiện và biện pháp bảo vệ theo quy định.
Nhận diện tác động tiêu cực của trò chơi điện tử có nội dung bạo lực
Trò chơi điện tử không hoàn toàn có hại. Những trò chơi được thiết kế phù hợp, có nội dung lành mạnh và được sử dụng điều độ có thể hỗ trợ trẻ phát triển khả năng tư duy, phối hợp, sáng tạo và kết nối xã hội. UNICEF cũng cho rằng trò chơi điện tử có thể đóng góp tích cực cho sự phát triển và hạnh phúc của trẻ nếu sản phẩm được thiết kế dựa trên nhu cầu, quyền lợi và sự an toàn của trẻ em.
Tuy nhiên, trẻ em thường chưa phát triển đầy đủ khả năng tự kiểm soát, đánh giá rủi ro và phân biệt rõ ràng giữa nội dung giải trí với hành vi ứng xử phù hợp trong đời sống. Việc thường xuyên tiếp xúc với hình ảnh giết chóc, tra tấn, ngôn ngữ thù hận, hành vi xúc phạm, cá cược hoặc cơ chế “thưởng – phạt” mang tính kích động có thể gây sợ hãi, căng thẳng, chai lì cảm xúc hoặc khiến trẻ dễ bắt chước cách nói năng, ứng xử thiếu chuẩn mực.
Trong môi trường trò chơi trực tuyến, trẻ còn có nguy cơ bị người lạ tiếp cận, dụ dỗ, lừa đảo mua bán vật phẩm, chiếm đoạt tài khoản, đánh cắp thông tin cá nhân; bị lôi kéo vào các nhóm kín, bị bắt nạt, đe dọa hoặc tiếp xúc với nội dung bạo lực, tình dục và các hành vi nguy hiểm khác. UNICEF Việt Nam xác định nội dung bạo lực, kích động tự làm hại bản thân, bắt nạt trực tuyến và việc người lớn tiếp cận trẻ thông qua mạng xã hội, nền tảng nhắn tin, trò chơi là những nguy cơ đáng quan tâm.
Đáng lưu ý, tác hại rõ ràng nhất thường xuất hiện khi trẻ chơi quá nhiều, mất kiểm soát hoặc để việc chơi game lấn át các hoạt động thiết yếu. Trẻ có thể thức khuya, thiếu ngủ, ít vận động, bỏ bê học tập, giảm giao tiếp với gia đình, dễ cáu gắt khi bị ngăn cản hoặc tiếp tục chơi dù đã xuất hiện hậu quả tiêu cực.
Tổ chức Y tế thế giới cho biết rối loạn chơi game chỉ xảy ra ở một tỷ lệ nhỏ người chơi, nhưng người sử dụng cần đặc biệt chú ý khi thời gian chơi làm ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, sức khỏe thể chất, tâm lý và chức năng xã hội.
Cũng cần nhìn nhận vấn đề một cách khoa học, không quy kết rằng mọi trẻ em chơi trò chơi có nội dung bạo lực đều trở nên bạo lực ngoài đời. UNICEF lưu ý rằng bằng chứng nghiên cứu hiện nay không cho phép coi trò chơi điện tử là nguyên nhân trực tiếp, duy nhất dẫn đến hành vi bạo lực thực tế. Nguy cơ đối với mỗi trẻ còn phụ thuộc vào độ tuổi, thời gian chơi, hoàn cảnh gia đình, đặc điểm tâm lý, nội dung trò chơi và cách người lớn hướng dẫn, đồng hành.
Trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước
Các cơ quan quản lý có trách nhiệm xây dựng, hướng dẫn và tổ chức thực hiện chính sách pháp luật; cấp phép, kiểm tra, thanh tra hoạt động cung cấp trò chơi điện tử; phát hiện và xử lý các trò chơi không phép, không đúng nội dung được phê duyệt hoặc có thông tin vi phạm pháp luật.
Công tác quản lý cần tập trung kiểm tra việc phân loại độ tuổi, hiển thị cảnh báo, xác thực tài khoản, giới hạn thời gian chơi, bảo vệ dữ liệu cá nhân và thực hiện nghĩa vụ báo cáo của doanh nghiệp. Đối với những trò chơi có nội dung vi phạm pháp luật, cơ quan có thẩm quyền được áp dụng các biện pháp yêu cầu dừng phát hành, thu hồi giấy phép, giấy chứng nhận hoặc giấy xác nhận; đồng thời có thể sử dụng biện pháp kỹ thuật để ngăn chặn, đình chỉ hoạt động cung cấp dịch vụ.
Chính quyền địa phương, nhà trường và các tổ chức đoàn thể cần thường xuyên tuyên truyền kỹ năng số; hướng dẫn trẻ em nhận diện nội dung độc hại, bảo vệ tài khoản và thông tin cá nhân; thiết lập các kênh tiếp nhận phản ánh; phối hợp xử lý khi phát hiện trẻ bị lừa đảo, bắt nạt, đe dọa hoặc xâm hại trên môi trường mạng.
Trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp trò chơi điện tử
Doanh nghiệp không được vì mục tiêu lợi nhuận mà xem nhẹ quyền lợi, sức khỏe và sự an toàn của trẻ em. Mỗi trò chơi trước khi phát hành phải đáp ứng các điều kiện pháp lý, được cấp phép hoặc xác nhận theo đúng loại hình; nội dung, kịch bản và hình ảnh phải phù hợp với quy định của pháp luật và đúng với độ tuổi được phân loại.
Doanh nghiệp phải xây dựng hệ thống xác thực người chơi; thực hiện giới hạn thời gian đối với người chưa thành niên; hiển thị rõ cảnh báo độ tuổi; cung cấp công cụ báo cáo, chặn và kiểm soát của cha mẹ; bảo vệ dữ liệu cá nhân; lưu trữ thông tin cần thiết để phục vụ công tác quản lý, kiểm tra và xử lý vi phạm.
Khi phát hiện nội dung hoặc người dùng có hành vi lừa đảo, đe dọa, quấy rối, phát tán nội dung độc hại, doanh nghiệp phải nhanh chóng ngăn chặn, xử lý và phối hợp với cơ quan chức năng. Các doanh nghiệp viễn thông, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ internet và đơn vị cho thuê máy chủ cũng có trách nhiệm từ chối hoặc ngừng kết nối đối với trò chơi chưa được cấp phép, đồng thời phối hợp điều tra, ngăn chặn hành vi vi phạm pháp luật.
Vi phạm liên quan đến trò chơi điện tử trực tuyến sẽ bị xử lý nghiêm
Theo Nghị định số 15/2020/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 14/2022/NĐ-CP và các văn bản có liên quan, tổ chức, doanh nghiệp, đại lý internet, điểm cung cấp dịch vụ trò chơi điện tử công cộng và cá nhân có hành vi vi phạm có thể bị cảnh cáo hoặc phạt tiền. Tùy tính chất, mức độ vi phạm, tổ chức và cá nhân còn có thể bị áp dụng hình thức xử phạt bổ sung và biện pháp khắc phục hậu quả.
Các hành vi có thể bị xử lý gồm: cung cấp hoặc phát hành trò chơi khi chưa được cấp phép, xác nhận; cung cấp trò chơi không đúng nội dung đã được phê duyệt; không phân loại hoặc phân loại sai độ tuổi; không áp dụng giới hạn thời gian chơi; quảng cáo trò chơi chưa được phép phát hành; cung cấp thông tin sai lệch; không bảo đảm quyền lợi của người chơi; không chấp hành yêu cầu kiểm tra, đình chỉ hoặc gỡ bỏ nội dung vi phạm.
Ngoài phạt tiền, cơ quan có thẩm quyền có thể yêu cầu gỡ bỏ trò chơi, thu hồi tên miền, đình chỉ hoạt động, tước hoặc thu hồi giấy phép, buộc hoàn trả khoản thu trái pháp luật và thực hiện các biện pháp khắc phục khác. Trường hợp hành vi có dấu hiệu lừa đảo, tổ chức đánh bạc, truyền bá văn hóa phẩm đồi trụy, xâm phạm dữ liệu cá nhân, làm nhục, đe dọa hoặc xâm hại trẻ em, người vi phạm còn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự theo tính chất và hậu quả của từng vụ việc.
Chung tay xây dựng môi trường số an toàn, lành mạnh
Để bảo vệ trẻ em, cha mẹ cần quan tâm đến loại trò chơi con đang sử dụng; kiểm tra ký hiệu phân loại độ tuổi; thống nhất thời gian chơi; không cung cấp thẻ ngân hàng, mật khẩu hoặc mã xác thực cho trẻ tùy ý sử dụng; hướng dẫn trẻ không kết bạn, trò chuyện riêng hoặc thực hiện giao dịch với người lạ.
Nhà trường cần trang bị cho học sinh kỹ năng bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhận biết lừa đảo, ứng xử văn minh và tìm kiếm sự trợ giúp khi gặp nguy hiểm. Bản thân trẻ em, thanh thiếu niên cần chủ động lựa chọn trò chơi lành mạnh, không chia sẻ thông tin riêng tư, không tham gia các hội nhóm có nội dung bạo lực, kích động hoặc vi phạm pháp luật; kịp thời báo cho cha mẹ, thầy cô và cơ quan chức năng khi bị đe dọa, dụ dỗ hoặc xâm hại.
Khi phát hiện vụ việc liên quan đến xâm hại hoặc nguy cơ xâm hại trẻ em trên không gian mạng, người dân có thể liên hệ Tổng đài điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em số 111 để được tư vấn, tiếp nhận thông tin và hỗ trợ can thiệp.
Bảo vệ trẻ em trên không gian mạng là trách nhiệm chung của mỗi gia đình, cơ quan, nhà trường, doanh nghiệp và cộng đồng. Thực hiện nghiêm các quy định pháp luật, tăng cường giáo dục kỹ năng số và chủ động loại bỏ nội dung độc hại sẽ góp phần xây dựng một môi trường internet an toàn, nhân văn, để trẻ em được học tập, vui chơi, sáng tạo và phát triển toàn diện.
Cao Tùng
